ՀՀ ԳԱԱ ԱՐԵՎԵԼԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ
INSTITUTE OF ORIENTAL STUDIES OF NAS RA
Մելանյա Բալայան
| Մասնագիտույուն | Պատմաբան, կովկասագետ |
| Պաշտոն | Գիտաշխատող |
Կրթություն
| 1980 թ. գերազանցությամբ ավարտել է ԼՂՀ Մարտունու շրջանի Գիշի գյուղի միջնակարգ դպրոցը։ |
| 1980-1985 թ․ սովորել է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան մանկավարժական ինստիտուտի պատմա-աշխարհագրական ֆակուլտետի պատմություն և մանկավարժություն բաժինը: |
Հետազոտությունների ոլորտները
| 2004 թ. ՀՀ Գիտություների Ազգային ակադեմիայի պատմության ինստիտուտում պաշտպանել է թեկնածուական թեզ ՛՛Հայոց Արևելից կողմանց եկեղեցին (VI-XV դարեր)՛՛ (16/07/2004) թեմայով: |
Մասնագիտական գործունեություն
| 1990-1999 թթ. աշխատել է Ստեփանակերտի Ա. Ղուլյանի անվան թիվ 2-րդ միջնակարգ դպրոցում՝ որպես պատմության ուսուցչուհի: |
| 1997թ. փետրվարին նշանակվել է Արցախի պետական պատմաերկրագիտական թանգարանի տնօրեն: |
| 1999-2023 թթ. դասավանդել է Արցախի պետական, 2017-2023 թթ.՝ նաև «Գրիգոր Նարեկացի» պետհավատարմագրված համալսարաններում: |
| 2009 թ. ՛՛Հայ Աղվանից եկեղեցին՛՛ գիտական մենագրության համար արժանացել է Արցախի Հանրապետության կառավարության Եղիշեի անվան մրցանակին: |
| 2018 թ. նոյեմբերի 1-ին նշանակվել է ԱՀ մշակույթի, երիտասարդության հարցերի և զբոսաշրջության նախարարի տեղակալ: |
| 2020-հուլիսի 2-ից մինչև 2023 թ. հոկտեմբերի 1-ը աշխատել եմ որպես ԱՀ ԿԳՄՍ նախարարի խորհրդական: |
| 2025 թ. դեկտեմբերի 1-ից աշխատում է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտում որպես գիտաշխատող: |
Պարգևատրումներ, մրցանակներ, դրամաշնորհներ
| 2009 թ. ՛՛Հայ Աղվանից եկեղեցին՛՛ գիտական մենագրության համար արժանացել եմ Արցախի Հանրապետության կառավարության Եղիշեի անվան մրցանակին: |
| 2023 թ. 01 մարտի Արցախի Հանրապետության նախագահի հրամանագրով շնորհվել է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության գիտության վաստակավոր գործչի պատվավոր կոչում: |
Գիտաժողովների մասնակցություն
| Գիտական զեկուցումներով հանդես է եկել Ֆրանսիայում, Ավստրիայում, Երևանում, Ստեփանակերտում կազմակերպված միջազգային և հանրապետական համաժողովներում: |
Հրատարակած գրքերի ցանկ
| 1. | Մ. Բալայան, Վ. Բալայան, Յու. Ասրյան, Արցախի պետական պատմաերկրագիտական թանգարան, Հայերեն, ռուսերեն և անգլերեն լեզուներով, Ստեփանակերտ, 1999, 120 էջ, համահեղինակային գիրք: |
| 2. | Մ. Բալայան, Վ. Բալայան, Արցախի պատմություն, բուհական դասընթացի կուրսային, ավարտական աշխատանքների և մագիստրոսական թեզերի թեմատիկա, Ստեփանակերտ, 2005, 90 էջ, համահեղինակային գիրք: |
| 3. | Հայ Աղվանից եկեղեցին. կազմավորումից մինչև մեր օրերը, Երևան, 2009, 148 էջ, մենագրություն: |
| 4. | Արցախի պետական պատմաերկրագիտական թանգարանի եկեղեցական մասունքները, Երևան, 2009, 38 էջ, մենագրություն: |
| 5. | Արցախի պետական պատմաերկրագիտական թանգարանի գործվածքի հավաքածուն, Երևան, 2012, 128 էջ, մենագրություն հայերեն, ռուսերեն և անգլերեն լեզուներով: |
| 6. | Արցախի պատմաերկրագիտական թանգարանի արծաթյա զարդերի հավաքածուն, եռալեզու (հայերեն, ռուսերեն, անգլերեն) կատալոգ, տպագրված է ԱրՊՀ գիտական խորհրդի երաշխավորությամբ, համահեղինակ Աշ.Պողոսյան, Երևան, 2020, 165 էջ: Համահեղինակային: |
| 7. | Արցախ. Վտանգված ժառանգություն, եռալեզու պատկերագիրք, համահեղինակ, Երևան, 2025, 128 էջ: Համահեղինակային: |
| 8. | Արցախյան հրաշապատումներ, համահեղինակ, Երևան, 2025, 66 էջ: |
| 9. | Արցախի նյութական մշակույթի հուշարձանները, հայերեն և անգլերեն լեզուներով երկհատորյակ՝ ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի երաշխավորությամբ: h. 1, 526 էջ, h. 2, 562 էջ, Բոստոն: Համահեղինակ: |
| 10. | Աղվանից կաթողիկոսության նստավայրերը, տպագրության ընթացքում է ռուսերենը՝ Մոսկվայում, հայերենը՝ Երևանում, ՀՀ ԳԱ արևելագիտության ինստիտուտի երաշխավորությամբ (նոյեմբեր, 2025): |
Հրատարակված հոդվածների ցանկ
| 1․ Հայոց Արևելից եկեղեցու պայքարը քաղկեդոնականության դեմ 8-րդ դարում, Կրթությունը և գիտությունը Արցախում, հմ. 3-4, Երևան, 2002, էջ 90-94 |
| 2․ Ավարայրի նահատակների հիշատակը հավերժացնող հուշակոթողներն Արցախում, Արցախի պատմությանն ու հուշարձանների պահպանությանը նվիրված գիտական համաժողովի նյութերը, Ստեփանակերտ, 2002, էջ 54-58 |
| 3․ Հայ Աղվանից կաթողիկոսների ինքնուրույն ձեռնադրության հանգամանքները (10-րդ դարի առաջին կես), Հայոց պատմության հարցեր. Գիտական հոդվածների ժողովածու, 3, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Երևան, 2002, էջ 22-28: |
| 4․ Աղվանից կաթողիկոսության ստեղծման նախադրյալները, գիտական տեղեկագիր ԱրՊՀ, Ստեփանակերտ, 2002, էջ 156-165: |
| 5․ Ճշգրտումներ Հայ Աղվանից Ստեփանոս Գ կաթողիկոսի աթոռակալության շուրջը, պատմագիտական ուսումնասիրություններ, հոդվածների ժողովածու, մաս 1, Ստեփանակերտ, 2004, էջ 74-79: |
| 6․ Հայ Աղվանից կաթողիկոսությունը 15-րդ դարում, Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետություն. անցյալը, ներկան և ապագան, միջազգային գիտաժողով, զեկուցումների հիմնադրույթներ, Երևան, 2006, էջ 32-43: |
| 7․ Հայ Աղվանից կաթողիկոսության գահակալները 11-րդ դարում, ԱրՊՀ հիմնադրման 40-ամյակին նվիրված միջազգային գիտաժողովի նյութեր, պրակ 1, Ստեփանակերտ, 2009, էջ 225-229: |
| 8․ ԼՂՀ ատլաս, Երևան, 2009, 96 էջ, համահեղինակային: |
| 9․ Атлас НКР, Ереван, 2009, 96 стр., համահեղինակային: |
| 10․ ATLAS OF THE NAGORNO-KARABAGH REPUBLIC, Stepanakert, 2010, 96 p., համահեղինակային: |
| 11․ Աղվանից կաթողիկոսությունը 10-րդ դարի երկրորդ կեսին, ԱրՊՀ Հայագիտական հանդես, հմ. 1, Ստեփանակերտ, 2010, էջ 14-28: |
| 12․ Արցախահայ գորգարվեստի յուրացման քաղաքականությունը Ադրբեջանում, ԱրՊՀ Հայագիտական հանդես, հմ. 2, Ստեփանակերտ, 2011, էջ 162-169: |
| 13․ Արցախի պետական պատմաերկրագիտական թանգարանի ձեռագործ գորգերը և ադրբեջանական նկրտումները, Հայկազեան հայագիտական հանդէս, հատոր ԼԲ, Պէյրութ, 2012, էջ 469-484: |
| 14․ Արցախի պետական պատմաերկրագիտական թանգարանը որպես պատմամշակութային ժառանգության պահապան և նրա առանձնա-հատկություններն ու խնդիրները, «Հայկական լեռնաշխարհի պատմամշակութային ժառանգությունը» միջազգային գիտաժողովի նյութեր, Երևան, 2012, էջ 114-117: |
| 15․ Պատմամշակությանին ժառանգությունը որպես ԼՂՀ ճանաչման և արտաքին քաղաքականության հիմնաքար, «Պատմամշակութային ժառանգության պահպանման հիմնախնդիրները» միջազգային գիտաժողովի նյութեր, Երևան, 2013, էջ 3-12: |
| 16․ Шуши как продолжитель духовно-церковных традиций и национально-освободительной борьбы Арцаха, Աշխատանքային տետրեր, «Հայկական բանակ» հանդեսի հավելված, 1-2, Երևան, 2013, էջ 81-92: |
| 17․ Антипрестольный албанский католикосат в Чалете (XV век), Albania Caucasica, вып. 1, отв. ред. А.К. Аликберов, М.С. Гаджиев, Институт востоковедения РАН, Москва, 2015, 270 с., стр. 252-259. (հղում) |
| 18․ Արցախի գորգագործական մշակույթի հարցի շուրջ, «Հայկական հանգույց. գորգարվեստի ավանդույթները», Միջազգային գիտաժողովի զեկուցումներ, Երևան, 2016, էջ 82-89: |
| 19․ Արցախի պետական պատմաերկրագիտական թանգարանի գորգերի ու կարպետների հավաքածուի նոր ձեռքբերումների մասին, «Հայոց գորգագործական մշակույթը» հանրապետական երկրորդ գիտաժողովի զեկուցումների ժողովածու, Երևան, 2016, էջ 11-19: |
| 20․ Շուշիի վերածումը Ղարաբաղի հոգևոր կենտրոնի, ԱրՊՀ հայագիտական ուսումնասիրություններ, հմ. 7, Ստեփանակերտ, 2016, էջ 19-27: |
| 21․ Շուշին որպես գորգագործական կենտրոն, նրա առանձնահատկությունները, Շուշիի ազատագրման 25-ամյակին նվիրված գիտաժողովի նյութեր, ԱրՊՀ գիտական ընթերցումներ, հոդվածների ժողովածու, Ստեփանակերտ, 2017, էջ 38-41, (հղում) |
| 22․ ԼՂԻՄ-ում Ադրբեջանի իրականացրած քաղաքականությունը Հայ առաքելական եկեղեցու նկատմամբ 1920-30-ական թթ. և հետևանքները, Բանբեր Մատենադարանի, 29, 2020, էջ 321-328: (հղում) |
| 23․ Բռնությունները հայ առաքելական եկեղեցու նկատմամբ Շուշիում 1920թ., Ադրբեջանի ցեղասպանական վարքը. Պատմություն և արդիականություն /իրավաքաղաքական գնահատականից մինչև միջազգային դատարան/ Միջազգային առցանց գիտաժողով՝ նվիրված Շուշիի հայ բնակչության ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին/, Երևան, 2021, էջ 279-286: (հղում) |
| 24․ Этническая принадлежность агванской церкви и политические спелюяции, Պետերբուրգի հայ համայնքի կողմից կազմակերպված միջազգային օնլայն կոնֆերանսի զեկույցներ. (հղում) |
| 25․ Աղվանից եկեղեցու էթնիկ պատկանելության հիմնահարցը և արդի քաղաքական շահարկումները, ՀՀ և ԱՀ հռչակման 30-րդ տարեդարձին նվիրված միաջազգային գիտաժողովի նյութեր, (Ստեփանակերտ-Երևան, 19-23 սեպտեմբերի, 2021), Երևան, 2022, էջ 264-276: |
| 26․ Ադրբեջանի էթնոմշակութային ցեղասպանական քաղաքականությունը արցախյան երրորդ պատերազմի համատեքստում, «Կրթամշակութային կյանքը Արցախում» գիտաժողովի զեկույցներ, Համազգային հայ կրթական և մշակութային միություն, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Երևան 2022, էջ 31-43: |
| 27․ Աղվանից կաթողիկոսության էթնիկ պատկանելիության հարցի շուրջ, Գրիգոր Նարեկացի համալսարան, Դպրատուն հասարակական գիտությունների հանդես, 1/14/2022, էջ 175-183: (հղում) |
| 28․ Աղվանից կաթողիկոսական աթոռի տեղափոխության հանգամանքները, «Արցախի հոգևոր ու մշակութային ժառանգության պաշտպանության ու պահպանության վտանգները» միջազգային գիտաժողովի զեկույցներ, Էդիտ Պրինտ հրատ., Երևան, 2023, էջ 37-48: |
| 29․ Balayan, Melanya The City of Gandzak as Patriarchal Residence of Ałuank |
| Bulletin of the Institute of Oriental Studies. Volume III, Yerevan, 2023, p. 66-82. Բանբեր արեվելագիտության ինստիտուտի, 2023, (հղում) journal@orient.sci.am DOI:10.52837/27382702 |
| 30․ Ղազանչեցոց Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցին որպես Արցախի թեմի նստավայր, «ՎԵՄ» համահայկական հանդես, թիվ 1 (85), 2024, էջ 66-92: |
| 31․ Հայ Աղվանից կաթողիկոսության ազգապահապան առաքելությունը 6-10-րդ դարերում, «Հայոց եկեղեցու դերը պետականության բացակայության պայմաններում» գիտաժողովի նյութերի ժողովածու, (10 սեպտեմբեր, 2024 թ.), Համազգային հայ կրթական և մշակութային միություն, Երևան, Լուսակն հրատ., 2024, էջ 47-59: |
| 32․ Շուշիի պատմության արտացոլումը սկզբնաղբյուրներում հնագույն ժամանակներից մինչև 18-րդ դարի վերջ և ադրբեջանական կեղծարարությունը, «Արցախի պատմության հիմնահարցերը ըստ սկզբնաղբյուրների և պատմագիտական գրականության», Հոդվածների ժողովածու, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Երևան, 2025, էջ 15-42: |
| 33․ Ատրպեճանի կողմից Արցախի պատմամշակութային ժառանգութեան իւրացման եւ ոչնչացման քաղաքականութիւնը, «Արցախի դեմ իրականացուած ցեղասպանութեան գիտաժողովի նիւթեր, (21-22 ապրիլ, 2024)», Անթիլիաս, 2025, էջ 314-332: |
| 34․ Новый статус Агванского католикосата в контексте церковных реформ Российской империи (первая половина 19-ого века), “Новый исторический вестникь’’. Но. 2 (84), Москва, 2025, с. 177-191. Q 3. (հղում) |
| 35․ Армяно-монгольские отношения по материалам эпиграфических памятников восточных провинций Армении, Журнал “Монголоведение”, Mongolian Studies, 2025, T. 17, N: 1, DOI: 10.22162/2500-1523-1-21-31. ISNN 2712-8059, с. 21-31. Q 1. (հղում) |
| 36․ Гандзасар-резиденция Агванского католикосата, “Новый исторический вестникь’’, но. 1 (87), Москва, 2026, с. 198-218. Q 3 (հղում) |
